काठमाडौँ । नेपालमा दैनिक रूपमा सबैभन्दा बढी दूरी तय गर्ने सवारीसाधनमध्ये व्यावसायिक विद्युतीय सवारीसाधन (कमर्सियल ई–भेहिकल) अग्रस्थानमा रहेका छन्। औसतमा यस्ता सवारीसाधनले प्रतिदिन करिब २५० किलोमिटर यात्रा गर्ने अनुमान गरिएको छ। पछिल्ला तीन वर्षयता नेपालमा विद्युतीय व्यावसायिक सवारीको बजार तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको देखिन्छ।
यद्यपि विद्युतीय व्यावसायिक सवारीका लागि दीर्घकालीन सञ्चालन अवधि कम्तीमा २० वर्षसम्म रहने अनुमान गरिएको भए पनि सवारी प्रविधि अत्यन्त तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेकाले समान प्रविधिका सवारीसाधनको पूर्वानुमान १० वर्षसम्म मात्र सीमित गरिएको अध्ययनले जनाएको छ। प्रविधिगत विकास, ब्याट्री क्षमतामा सुधार र नयाँ किसिमका सवारीसाधनको प्रवेशसँगै हालका मोडेलहरू आगामी दशकभित्रै सन्तृप्त अवस्थामा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
यसैबीच, विद्युतीय सवारीसाधनको दीर्घकालीन सञ्चालनसँगै ब्याट्री व्यवस्थापन एक गम्भीर चुनौतीका रूपमा देखिन थालेको छ। ब्याट्री उत्पादक कम्पनीहरूले उपलब्ध गराएको हालको तथ्यांकअनुसार विद्युतीय सवारीमा प्रयोग हुने ब्याट्री प्याक करिब दुई लाख किलोमिटर सञ्चालनपछि ‘एन्ड अफ लाइफ’ अवस्थामा पुग्ने गर्छन्। व्यावहारिक रूपमा हेर्दा, अधिकांश विद्युतीय सवारीमा ब्याट्री करिब प्रत्येक तीन वर्षमा प्रतिस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ।
यही आधारमा गरिएको प्रक्षेपणअनुसार आगामी १५ वर्षको अवधिमा नेपालमा करिब १ करोड १९ लाख ५२ हजार ४७ किलोवाट–घण्टा बराबरका ब्याट्री प्याकहरू ‘एन्ड अफ लाइफ’ चरणमा प्रवेश गर्नेछन्। यसले ठूलो मात्रामा ब्याट्री फोहोर उत्पादन हुने र त्यसको व्यवस्थापन थप जटिल बन्दै जाने संकेत गर्छ।
निजी प्रयोजनका विद्युतीय कार (प्राइभेट ई–कार) मा प्रयोग हुने ब्याट्री प्रविधि तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेकाले दीर्घकालीन पूर्वानुमान चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। विद्युतीय कारको प्रकार, ब्याट्री क्षमता र बजारको आयतन २० वर्षसम्म निश्चित रूपमा अनुमान गर्न कठिन भएकाले आगामी १० वर्षको अवधिलाई आधार मानेर प्रक्षेपण गरिएको अध्ययनले जनाएको छ।
पछिल्ला ६–७ वर्षको अवधिमा नेपालमा भित्रिएका विद्युतीय कारमध्ये हालसम्म कुनै पनि सवारीले ब्याट्री प्रतिस्थापनको चरण पार नगरेको तथ्यांकले देखाउँछ। औसतमा निजी विद्युतीय कारले प्रतिदिन ४५ किलोमिटरभन्दा बढी यात्रा नगर्ने अवस्थालाई आधार मानेर एउटा विद्युतीय कारको ब्याट्रीको आयु करिब ८ वर्ष रहने अनुमान गरिएको छ।
यसै आधारमा गरिएको प्रक्षेपणअनुसार आगामी १० वर्षभित्र नेपालमा कम्तीमा २ लाख ९४ हजार ५ सय ६९ वटा निजी विद्युतीय कार भित्रिने अनुमान गरिएको छ। ब्याट्रीको औसत आयु ८ वर्ष मान्दा, ती सवारीसाधनमध्ये अधिकांशमा आगामी दशकभित्र एक पटक ब्याट्री प्रतिस्थापन हुने देखिन्छ।
सरल गणनाका आधारमा हेर्दा, आगामी १० वर्षमा करिब ५ लाख ४६ हजार ६ सय ३० किलोवाट–घण्टा बराबरका ब्याट्री प्याकहरू ‘एन्ड अफ लाइफ’ चरणमा प्रवेश गर्ने अनुमान गरिएको छ। यद्यपि, ‘एन्ड अफ लाइफ’ अवस्थामा पुगेपछि पनि ब्याट्री पूर्ण रूपमा निष्क्रिय नहुने अध्ययनले देखाएको छ।
उपलब्ध तथ्यांकअनुसार ‘एन्ड अफ लाइफ’ पछि पनि ब्याट्रीको करिब ७० प्रतिशत क्षमता प्रयोगयोग्य रहने गर्छ। यस आधारमा आगामी दशकमा ‘एन्ड अफ लाइफ’ पुगेका निजी विद्युतीय कारका ब्याट्रीबाट करिब ३ लाख ८२ हजार ६ सय ४१ किलोवाट–घण्टा बराबरको ऊर्जा क्षमता पुनः प्रयोग गर्न सकिने अनुमान गरिएको छ।
यस परिमाणको पुनः प्रयोगयोग्य ब्याट्री क्षमताले ‘सेकेन्ड लाइफ ब्याट्री’, घरेलु ऊर्जा भण्डारण, सोलार ब्याकअप तथा साना ग्रिड–सपोर्ट प्रणाली विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्ने देखिन्छ। तर त्यसका लागि ब्याट्री पुनःप्रयोग र रिसाइकलसम्बन्धी स्पष्ट नीति, प्राविधिक मापदण्ड र पूर्वाधार विकास समयमै आवश्यक हुने विज्ञहरूको भनाइ छ।
सम्पादक:
लोकेन्द्र भण्डारी
समाचार संयोजक:
सुनिल आचार्य
रिपोर्टर:
अनिता बिष्ट
सरोज वोलखे
