मल खरिदमा अर्बौँ खर्च, लेखाङ्कनमा गम्भीर गडबडी

काठमाण्डौ। कृषि सामग्री कम्पनी लिमिटेडले देशमा कृषि बाली उत्पादनको लागि आवश्यक पर्ने गुणस्तरीय मल, बीउ, रसायन र उपकरणको आयात गरी सर्वसुलभ मूल्यमा बिक्री वितरण गर्नको लागि २०२२ सालमा यो कम्पनीको स्थापना भएकोमा २०५९ देखि कम्पनी ऐनअन्तर्गत नेपाल सरकारको पूर्ण स्वामित्वमा रहने गरी सञ्चालन हुँदै आएको छ । कम्पनीले नेपालमा आवश्यक पर्ने रासायनिक मलसमेत आयात गरी सहकारी संस्थामार्फत वितरण गर्ने काम गर्दछ । कम्पनीको केन्द्रीय कार्यालय, ७ प्रादेशिक कार्यालय र ३४ शाखा कार्यालय रहेका छन् ।

आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा रासायनिक मल खरिद र अनुदान लेखाङ्कनमा समस्या देखिएको छ। नेपाल लेखामान २० (सरकारी अनुदानको लेखाङ्कन) अनुसार अनुदानसँग सम्बन्धित कुनै पनि सर्त पूरा भएपछि मात्र लेखाङ्कन गर्नुपर्ने नियम छ। तर, कम्पनीले सो नियम पालना नगरी २०७९/८० को अनुदानसँग सम्बन्धित रकमको लेखाङ्कन सही समयमा नगरी २०८०/८१ मा प्राप्त भएको रु. २४ करोड ६ लाख पनि सो वर्षको आम्दानीमा समावेश गरेको पाइएको छ। यस कारणले वित्तीय विवरणको यथार्थतामा विश्वास गर्न कठिन भएको छ।

कम्पनीले २०७९/८० मा १ लाख ४२ हजार मेट्रिक टन युरिया, ८० हजार ११० मेट्रिक टन डी.ए.पी., र ५ हजार ९९ मेट्रिक टन पोटास गरी कुल रु. २४ अर्ब ५६ करोड बराबरको रासायनिक मल खरिद गरेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय बोलपत्रको माध्यमबाट खरिद गर्दा कम्पनीले बोलपत्र आह्वान गर्ने समय र खोल्ने समयको लागि दुई पटक लागत अनुमान तयार गर्ने गरेको जनाएको छ। यद्यपि सार्वजनिक खरिद ऐन र कम्पनीको आर्थिक नियमावलीमा दुई पटक लागत अनुमानको व्यवस्था नभए पनि, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य हप्तै–हप्तै परिवर्तन हुने र बोलपत्र पेश गर्न ४५ दिनको अवधि आवश्यक पर्ने भएकाले यस्तो अभ्यास गरिएको कम्पनीको जवाफ थियो।

गत वर्ष, विभिन्न मल आपूर्तिकर्ताहरूले समयमा मल आपूर्ति नगरेपछि कम्पनीले कार्यसम्पादन जमानत जफत गरेको छ। यस निर्णयसँग आपूर्तिकर्ताहरू चित्त बुझ्न नसकेका कारण विभिन्न तहका अदालतमा कानुनी उपचारको प्रक्रिया अगाडि बढाएका छन्। हालसम्म ११ वटा मुद्दा अदालतमा विचाराधीन रहेका छन्।

अनुदान लेखाङ्कन र मल खरिद प्रक्रियामा देखिएका असंगतिले वित्तीय र प्रशासनिक सुधारको आवश्यकता औंल्याएको छ। विशेषज्ञहरूले लेखामान अनुसार लेखाङ्कन, लागत अनुमानको पारदर्शिता र सम्झौता पालनामा सुधार गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्। साथै, खरिद प्रक्रियामा समयमै आपूर्ति सुनिश्चित गर्न ठोस योजना बनाउनु आवश्यक देखिएको छ।

कम्पनीको जवाफ अनुसार, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य परिवर्तनको चुनौती र बोलपत्र अवधि व्यवस्थापनका कारण दुई पटक लागत अनुमान बनाइएको थियो। तर वित्तीय पारदर्शिता र लेखाङ्कन समयमै गर्ने अभ्यासमा सुधार आवश्यक रहेको छ। आगामी वर्षमा यस्ता असंगतिहरू न्यून गर्ने र वित्तीय रिपोर्टिङलाई अधिक विश्वासनीय बनाउने कदम चाल्नुपर्ने विशेषज्ञहरूले सुझाएका छन्।