खाडी क्षेत्रमा बढ्दो द्वन्द्व: तेल आपूर्ति र विश्व अर्थतन्त्रमा असर

काठमाडौँ। मध्यपूर्व क्षेत्रमा जारी युद्धका बीच इरानले बुधबार इजरायल तथा खाडी क्षेत्रका विभिन्न लक्ष्यहरूतर्फ नयाँ आक्रमण सुरु गरेको जनाएको छ। साउदी अरबको तेल क्षेत्रसमेत लक्षित भएको बताइएपछि विश्व ऊर्जा बजारमा थप तनाव देखिएको छ। ऊर्जा आपूर्तिमा उत्पन्न अस्थिरता कम गर्न अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ठूलो परिमाणमा तेल भण्डार सार्वजनिक गर्ने प्रस्तावबारे पनि चर्चा सुरु भएको छ। यसले बजारमा देखिएको तीव्र उतारचढावलाई केही हदसम्म नियन्त्रण गर्ने प्रयास भएको विश्लेषकहरूले बताएका छन्।

अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको सैन्य कारबाहीपछि सुरु भएको यो युद्ध विस्तार हुँदै क्षेत्रीय स्तरमा फैलिएको छ। यसको प्रभाव ऊर्जा बजार मात्र नभई सर्वसाधारणको दैनिक जीवनमा समेत देखिन थालेको छ। कतिपय मुलुकहरूमा इन्धनको आपूर्ति सीमित गरिँदै राशनिङको व्यवस्था लागू गरिएको छ भने केही स्थानमा विद्यालय तथा सार्वजनिक सेवा पनि अस्थायी रूपमा बन्द गरिएका छन्।

युद्धको आर्थिक प्रभाव र ऊर्जा आपूर्तिको अवस्थाबारे छलफल गर्न औद्योगिक रूपमा विकसित सात राष्ट्रका नेताहरूले भिडियो माध्यमबाट बैठक बस्ने तयारी गरेका छन्। बैठकमा विश्व बजारमा तेलको मूल्य वृद्धि, ऊर्जा आपूर्ति र क्षेत्रीय अस्थिरताबारे विस्तृत छलफल हुने अपेक्षा गरिएको छ। यसैबीच अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीले इतिहासकै ठूलो परिमाणमा तेल भण्डार सार्वजनिक गर्ने प्रस्तावबारे निर्णय लिन सक्ने सम्भावना रहेको विदेशी सञ्चारमाध्यमहरूले उल्लेख गरेका छन्।

अमेरिकाले मङ्गलबार होर्मुज जलडमरूमध्य नजिक इरानका जहाजमाथि आक्रमण गरेको जनाएको छ। अमेरिकी सेनाका अनुसार ती जहाजहरू समुद्री मार्गमा बारुदी सुरुङ बिछ्याउन सक्ने क्षमतायुक्त थिए। सार्वजनिक गरिएको भिडियोमा केही इरानी डुङ्गाहरू ध्वस्त पारिएको दृश्य देखिएको बताइएको छ। अमेरिकाले उक्त क्षेत्रमा १६ वटा माइन बिछ्याउने जहाज नष्ट गरिएको दाबी गरेको छ। विश्वको झण्डै पाँचौँ भाग तेल ओसारपसार हुने यो जलमार्गमा कुनै पनि अवरोधले विश्व ऊर्जा बजारमा गम्भीर असर पार्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत चेतावनी दिँदै जलडमरूमध्यमा सुरुङ राखिएको पुष्टि भए र त्यसलाई तुरुन्त हटाइएन भने इरानले पहिले कहिल्यै नदेखिएको स्तरको सैन्य परिणाम भोग्नुपर्ने बताएका छन्। अमेरिकामा निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा बढ्दो तेल मूल्यले ट्रम्प प्रशासनमाथि राजनीतिक दबाब पनि बढाएको विश्लेषण गरिएको छ। मङ्गलबार कच्चा तेलको मूल्य करिब पाँच प्रतिशतले बढे पनि ठूलो परिमाणमा भण्डार सार्वजनिक गर्न सकिने सम्भावनाको खबरपछि बुधबार केही घटेको देखिएको छ।

यसअघि ट्रम्पले अमेरिकी सेनाले जलडमरूमध्य हुँदै जाने तेल ट्याङ्करलाई सुरक्षा प्रदान गर्न सक्ने बताएका थिए। तर अमेरिकी प्रशासनले ऊर्जा मन्त्रीले यस्तो सुरक्षा योजना सार्वजनिक गरेको भन्दै सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको जानकारी गलत भएको स्वीकार गरेको छ।

युद्धको जोखिम समुद्री यातायातमा पनि देखिन थालेको छ। बेलायतको समुद्री सुरक्षा एजेन्सीका अनुसार संयुक्त अरब इमिरेट्सको तट नजिक बुधबार बिहान एउटा कन्टेनर जहाजलाई अज्ञात प्रक्षेप्यले प्रहार गरेको छ। यस घटनाले खाडी क्षेत्रका समुद्री मार्ग अझै असुरक्षित रहेको सङ्केत दिएको बताइएको छ।

यद्यपि अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले युद्ध छोटो समयमै समाप्त हुने दाबी गरेका थिए, तर अमेरिकी रक्षामन्त्री पीट हेग्सेथले तेहरानमा अभूतपूर्व गोलीबारी हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्। यसैबीच इरानले युद्धविरामको कुनै संकेत नदिएको स्पष्ट पारेको छ। इरानी संसद्का अध्यक्ष मोहम्मद बाघेर गालिबाफले सामाजिक सञ्जालमार्फत इरान युद्धविराम खोजिरहेको छैन भन्दै आक्रमणकारीलाई कडा सजाय दिनुपर्ने बताएका छन्।

इरानी सेनाले इजरायलका विभिन्न सहरतर्फ क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको जनाएको छ। जेरुसेलममा हवाई हमलाको साइरन र विस्फोटको आवाज सुनिएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्। आपतकालीन सेवाहरूले ठूलो क्षतिको विवरण सार्वजनिक नगरे पनि तेल अभिवमा केही मानिस घाइते भएको स्थानीय सञ्चारमाध्यमहरूले बताएका छन्।

इरानको रिभोलुसनरी गार्ड्सले बहराइन र इराकी कुर्दिस्तानतर्फ पनि आक्रमण गरेको दाबी गरेको छ। कुवेतस्थित अमेरिकी सैन्य अड्डालाई समेत लक्ष्य बनाइएको इरानी सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्, यद्यपि कुवेतले आठ वटा ड्रोन खसालेको मात्र पुष्टि गरेको छ। साउदी अरबले पनि आफ्नो शायबाह तेल क्षेत्रतर्फ आएका ड्रोन र ब्यालेस्टिक मिसाइलहरू अवरोध गरिएको जनाएको छ।

यस युद्धको सुरुवात फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनीमाथि लक्षित आक्रमण गरेपछि भएको बताइएको छ। उक्त घटनापछि उनका छोरा मोजताबा खामेनीलाई उत्तराधिकारीका रूपमा नाम दिइएको छ, तर उनी अझै सार्वजनिक रूपमा देखिएका छैनन्।

तेहरानमा बम विस्फोटको त्रास अझै कायम रहेको बताइएको छ। त्यहाँका बासिन्दाले विस्फोटको आवाजले अत्यधिक डर पैदा गरेको बताएका छन्। इरानको स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार मार्च ८ सम्मको युद्धमा एक हजार दुई सयभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको छ भने दस हजारभन्दा बढी नागरिक घाइते भएका छन्। पेन्टागनका अनुसार सात अमेरिकी सैनिकको मृत्यु भएको छ र करिब एक सय चालिस जना घाइते भएका छन्।

द्वन्द्व क्षेत्रीय सीमाभन्दा बाहिर पनि फैलिएको संकेत देखिएको छ। श्रीलङ्काको समुद्री क्षेत्रमा अमेरिकी सेनाले इरानी जहाजमाथि आक्रमण गरेको बताइएको छ भने अस्ट्रेलियाले इरानी महिला फुटबल टोलीका दुई सदस्यलाई शरण दिएको जनाएको छ।

इराक र लेबनान पनि यस युद्धका अप्रत्यक्ष मोर्चा बनेका छन्। इराकमा इरानसँग सम्बन्धित समूहले अमेरिकी आक्रमणमा आफ्ना पाँच लडाकू मारिएको बताएका छन्। लेबनानमा इरान समर्थित हिजबुल्लाहलाई लक्षित इजरायली हवाई तथा स्थल आक्रमणपछि सयौँ मानिस मारिएका छन् र लाखौँ विस्थापित भएका छन्।

बेरुतको दक्षिणी क्षेत्रमा बुधबार नयाँ इजरायली आक्रमण भएको खबर आएको छ। दक्षिणी सहर कानामा थप पाँच जनाको मृत्यु भएको लेबनानको स्वास्थ्य मन्त्रालयले जनाएको छ। राज्य सञ्चारमाध्यमहरूले मध्य बेरुतको क्षेत्रमा पनि आक्रमण भएको उल्लेख गरेका छन्।

यसअघि इरानले संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा दिएको उजुरीमा मध्य बेरुतको समुद्री किनारस्थित होटलमा भएको आक्रमणमा आफ्ना चार कूटनीतिज्ञ मारिएको जनाएको थियो। इजरायलले भने उक्त स्थानमा इरानको रिभोलुसनरी गार्ड्सका उच्च कमान्डरहरू लक्षित गरिएको दाबी गरेको छ।

युद्धको प्रभाव विश्वभर महसुस हुन थालेको छ। संयुक्त राष्ट्र व्यापार तथा विकास एजेन्सीले इन्धन र खाद्यान्नको मूल्य बढ्दै जाँदा विश्वका कमजोर समुदाय सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने चेतावनी दिएको छ।

इजिप्टमा सरकारले इन्धनको मूल्य करिब ३० प्रतिशत बढाएपछि सर्वसाधारण चिन्तित भएका छन्। कायरोको बजारमा भेटिएकी छ सन्तानकी आमा ओम मोहम्मदले जीवन धान्न पहिले नै कठिन भएको भन्दै अब बढ्दो मूल्यसँग कसरी सामना गर्ने भन्ने चिन्ता व्यक्त गरेकी छन्।